KEMAN YAYI
(Fr. Archet, İt. Arco, İng. Bow)
Bir çubuğun iki ucuna takılı at kıllarının bir mekanizma aracılığıyla gerilip, reçine denilen özel bir maddenin sürülmesinden sonra, gerili tellere sürterek ses elde etmeye yarayan araca yay denir. Yay gelişiminin birinci aşaması yalnızca yayı kısaltmak, yükseltmek, alçaltmak ve yaya daha fazla at kılı germek için yapılan bir dizi denemeleri içerir. Yayın ikinci gelişim evresinde doğal eğilimleri giderek gelişmiş, çubuk kıla doğru içe dönük olduğu için telli çalgılarda kullanım olanağı artmıştır. Son aşamasında yay, 1748-1835 yılları arasında yaşamış bilimsel yay yapımıyla uğraşmış ve modern yaya gerçek şeklini vermiş olan François Tourte tarafından uzunluğu 72,5 cm. olarak saptanarak gelişimini tamamlamıştır.
Yayın Parçaları:
Yay Çubuğu: Genellikle çok esnek ve sert bir ağaç olan pernambuko (Brezilya ağacının bir türü) ağacından yapılır. Gül ağacı, pelesenk ağacı, yılan ağacı, limon ağacı vb. ağaçlardan yapılan yaylar da vardır.
Yay Kılı : At kuyruğundan özel işlem görerek üretilir. Yay kılının yapay maddelerden de yapıldığı görülebilir. Ancak bunlar doğal yay kılları kadar iyi işlev göremezler. Kılların sayısı 100- 150 adet arasındadır. En iyi yay kılları Sibirya türü atlardan elde edilenlerdir.
Yay Topuğu: Kıl demetinin bir ucunun saptandığı genellikle abanozdan, bazen de fildişinden yapılan bir parçadır.
Kılavuz Vida (Topuk Vidası): Yay çubuğunun bir ucuna açılan kanala yerleştirilir. Kılları gerdirme ve gev§etme işlevini görür. Demirden yapılır.
Vida Yatağı: Pirinç madeninden yapılır. Kılavuz vidaya yataklık işlevini görür.
Topuk Kaması: Kılların yayılarak düzlem oluşturmasını sağlayan ağaçtan yapılan bir parçadır.
Topuk Kapağı: Topuğa yerleştirilen kılların üzerine kapak işlevini görür ve topuğa açılan kanallara oturtulur. Sedef ya da fildişinden yapılır.
Topuk Takozu: Kılların topuk içine sıkıca yerleştirilmesini sağlayan sert ağaçtan yapılmış bir parçadır.
Topuk Yüzüğü: Topuk kamasımn bir yüzeyinin düzlem oluşturduğu kılların, diğer yüzeyinin de düzlem oluşturmasını sağlar ve aynı zamanda topuk kamasını saptamaya yarayan topuğun alt çıkıntısına geçirilen metalden yapılmış bir parçadır. Yayın metal parçaları; nikel, gümüş, altın gibi maddelerden yapılır. Keman yayları, tam, üç çeyrek, yarım ve çeyrek yayolmak üzere dört boyda yapılırlar. Ancak yayın boyutları küçüldükçe tıpkı kemanlar gibi iyi yay niteliklerini yitirir.